Ανείσπρακτες απαιτήσεις και καθυστερημένες πληρωμές μεταξύ επιχειρήσεων: τα νομικά μέσα

Οι καθυστερήσεις πληρωμών ανάμεσα σε επιχειρήσεις αποτελούν ένα από τα πιο διαδεδομένα προβλήματα της ελληνικής αγοράς, με άμεσο αντίκτυπο στη ρευστότητα και τη βιωσιμότητα ακόμη και υγιών επιχειρήσεων. Η ελληνική έννομη τάξη διαθέτει σήμερα ένα πλήρες οπλοστάσιο νομικών εργαλείων —από τον ειδικό νόμο για τις εμπορικές συναλλαγές μέχρι τη διαταγή πληρωμής και την αναγκαστική εκτέλεση— που επιτρέπει στον πιστωτή να διεκδικήσει αποτελεσματικά τα χρήματά του. Παρουσιάζουμε τα βασικότερα από αυτά.

1. Το ειδικό νομικό πλαίσιο για τις καθυστερημένες πληρωμές: ο Ν. 4152/2013

Η Ελλάδα έχει ενσωματώσει στο εθνικό δίκαιο την Οδηγία 2011/7/ΕΕ για την καταπολέμηση των καθυστερήσεων πληρωμών στις εμπορικές συναλλαγές, μέσω του Ν. 4152/2013 (υποπαράγραφος Ζ). Ο νόμος αυτός θεσπίζει ένα ιδιαίτερα ευνοϊκό πλαίσιο για τον πιστωτή σε σχέσεις Β2Β (business to business):

• Προθεσμίες πληρωμής: Εφόσον δεν έχει συμφωνηθεί διαφορετικά, η πληρωμή μεταξύ επιχειρήσεων οφείλεται εντός 30 ημερών από την παραλαβή του τιμολογίου ή των αγαθών/υπηρεσιών. Συμβατικά μπορεί να συμφωνηθεί μεγαλύτερη προθεσμία, η οποία όμως δεν μπορεί να υπερβαίνει τις 60 ημέρες, παρά μόνο υπό αυστηρές προϋποθέσεις και χωρίς να είναι καταχρηστική για τον πιστωτή.
• Τόκος υπερημερίας χωρίς όχληση: Ο πιστωτής δικαιούται νόμιμο τόκο υπερημερίας αυτόματα, με τη λήξη της συμφωνημένης ή νόμιμης προθεσμίας πληρωμής, χωρίς να απαιτείται προηγούμενη όχληση του οφειλέτη. Σύμφωνα με τον ορισμό του «νόμιμου τόκου υπερημερίας» στο άρθρο πρώτο, παρ. Ζ.3 σημ. 6 του Ν. 4152/2013, αυτός ισούται με τον απλό τόκο για την καθυστερημένη πληρωμή σε επιτόκιο ίσο προς το επιτόκιο αναφοράς της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας προσαυξημένο κατά οκτώ (8) επιπλέον εκατοστιαίες μονάδες — με το τρέχον επιτόκιο αναφοράς της ΕΚΤ, διαμορφώνεται σε επίπεδα σαφώς υψηλότερα από τον γενικό νόμιμο τόκο του Αστικού Κώδικα.
• Κατ’ αποκοπήν αποζημίωση 40 ευρώ: Με την επέλευση υπερημερίας, ο πιστωτής δικαιούται αυτοδικαίως ένα κατ’ αποκοπήν ποσό 40 ευρώ ως αποζημίωση για τα έξοδα είσπραξης, χωρίς να χρειάζεται να αποδείξει συγκεκριμένη ζημία. Αν τα πραγματικά έξοδα είσπραξης (δικηγορικά, διοικητικά) είναι υψηλότερα, ο πιστωτής μπορεί να διεκδικήσει το επιπλέον ποσό ως πρόσθετη, εύλογη αποζημίωση.

Αυτό το πλαίσιο καθιστά τη νομική θέση του πιστωτή ιδιαίτερα ισχυρή ήδη από την πρώτη ημέρα της καθυστέρησης, χωρίς να απαιτείται όχληση ή ειδική συμφωνία.

2. Η εξώδικη όχληση ως πρώτο και αναγκαίο βήμα

Πριν από την προσφυγή σε δικαστικά μέσα, συνιστάται πάντα η αποστολή εξώδικης όχλησης/διαμαρτυρίας. Πέρα από τον ψυχολογικό αντίκτυπο σε έναν οφειλέτη που συχνά απλώς αμελεί ή «σέρνει» την πληρωμή, η εξώδικη όχληση έχει και ουσιαστική νομική σημασία:

• Συνιστά συνήθως την τυπική επιβεβαίωση της οχληθείσας οφειλής, χρήσιμη ως αποδεικτικό μέσο σε μεταγενέστερη δίκη.
• Δίνει στον οφειλέτη μια τελευταία ευκαιρία εξωδικαστικού διακανονισμού (π.χ. με δόσεις), αποφεύγοντας το κόστος και τον χρόνο μιας δικαστικής διαδικασίας.
• Σε ορισμένες περιπτώσεις διακόπτει ή αναστέλλει την παραγραφή, εφόσον ακολουθείται από δικαστική ενέργεια εντός των προβλεπόμενων προθεσμιών.

Η σύνταξη της όχλησης από δικηγόρο, με σαφή αναφορά στο ποσό, στη νόμιμη βάση (Ν. 4152/2013) και σε ρητή προειδοποίηση για δικαστικά μέτρα, αυξάνει σημαντικά τα ποσοστά εθελοντικής συμμόρφωσης.

3. Η διαταγή πληρωμής: το ταχύτερο μέσο είσπραξης

Όταν η απαίτηση είναι βέβαιη, ορισμένη ως προς το ποσό της και αποδεικνύεται εγγράφως (π.χ. με τιμολόγιο που έχει αποδεχθεί ο οφειλέτης, σύμβαση, αναγνωριστική επιστολή), το ισχυρότερο εργαλείο είναι η διαταγή πληρωμής (άρθρα 623 επ. ΚΠολΔ). Πρόκειται για μια ταχύτατη διαδικασία χωρίς ανάγκη πλήρους δίκης, που καταλήγει σε εκτελεστό τίτλο.

Σημαντική πρακτική εξέλιξη: με τον Ν. 5221/2025, από την 1η Μαΐου 2026 η αρμοδιότητα έκδοσης διαταγών πληρωμής μεταφέρεται πλέον αποκλειστικά στους δικηγόρους — όχι πλέον στον δικαστή. Σύμφωνα με το νέο άρθρο 625 ΚΠολΔ, αρμόδιος για την έκδοση είναι δικηγόρος, μέλος του δικηγορικού συλλόγου της περιφέρειας του Πρωτοδικείου στο οποίο υπάγεται η διαφορά. Η αλλαγή αυτή αναμένεται να συντομεύσει σημαντικά τους χρόνους έκδοσης, οι οποίοι υπό το προηγούμενο καθεστώς έφταναν τους 1-3 μήνες.

Μετά την έκδοσή της, η διαταγή πληρωμής επιδίδεται στον οφειλέτη, ο οποίος έχει δικαίωμα να ασκήσει ανακοπή εντός 15 εργάσιμων ημερών (ή 30 εργάσιμων ημερών αν διαμένει στο εξωτερικό). Αν δεν ασκηθεί ανακοπή ή αυτή απορριφθεί, η διαταγή πληρωμής αποκτά ισχύ δικαστικής απόφασης και καθίσταται απευθείας εκτελεστός τίτλος.

4. Αναγκαστική εκτέλεση: από τον τίτλο στην πραγματική είσπραξη

Η απόκτηση εκτελεστού τίτλου (διαταγή πληρωμής, δικαστική απόφαση) είναι το μέσο — όχι ο σκοπός. Ο σκοπός είναι η πραγματική είσπραξη του χρέους, που επιτυγχάνεται μέσω αναγκαστικής εκτέλεσης, δηλαδή κατάσχεσης:

• Τραπεζικών λογαριασμών του οφειλέτη, εφόσον είναι γνωστά τα στοιχεία της τράπεζας.
• Ακινήτων, με εγγραφή προσημείωσης υποθήκης πριν ή μετά την κατάσχεση.
• Απαιτήσεων του οφειλέτη έναντι τρίτων (κατάσχεση εις χείρας τρίτου), π.χ. απαιτήσεις του οφειλέτη-επιχείρησης από τους δικούς της πελάτες.
• Κινητής περιουσίας (εμπορεύματα, εξοπλισμός, οχήματα).

Παράλληλα, πριν ή κατά τη διάρκεια της διαδικασίας, είναι δυνατή η λήψη ασφαλιστικών μέτρων (συντηρητική κατάσχεση, δικαστική μεσεγγύηση) σε επείγουσες περιπτώσεις, ώστε να αποτραπεί η απαλλοτρίωση ή απόκρυψη περιουσιακών στοιχείων από τον οφειλέτη όσο εκκρεμεί η κύρια διαδικασία.

5. Ακάλυπτη επιταγή: αστική και ποινική ευθύνη

Όταν η οφειλή έχει εξοφληθεί (ή επρόκειτο να εξοφληθεί) με επιταγή που τελικά «σκάει» λόγω έλλειψης διαθέσιμου υπολοίπου, ο νομοθέτης παρέχει στον κομιστή πρόσθετα όπλα:

• Αστική ευθύνη: Ο κομιστής ακάλυπτης επιταγής έχει αξίωση βάσει του δικαίου των επιταγών, με σύντομη παραγραφή έξι μηνών από τη σφράγιση (άρθρο 52 Ν. 5960/1933). Παράλληλα, κατά την κρατούσα άποψη, μπορεί να στηρίξει την αξίωσή του και σε αδικοπραξία (άρθρο 919 ΑΚ), με πενταετή παραγραφή (άρθρο 937 ΑΚ) — επιλέγοντας έτσι τη μακρύτερη και ασφαλέστερη οδό.
• Ποινική ευθύνη: Η έκδοση επιταγής χωρίς αντίστοιχο διαθέσιμο υπόλοιπο εξακολουθεί να συνιστά αυτοτελές ποινικό αδίκημα, βάσει του άρθρου 79 του Ν. 5960/1933. Το βασικό απειλούμενο πλαίσιο ποινής είναι φυλάκιση τουλάχιστον τριών μηνών, ενώ προβλέπεται διακεκριμένη μορφή με φυλάκιση τουλάχιστον ενός έτους όταν ο υπαίτιος ενεργεί κατ’ επάγγελμα ή κατά συνήθεια, ή όταν οι περιστάσεις τέλεσης μαρτυρούν ότι είναι ιδιαίτερα επικίνδυνος (στην περίπτωση αυτή διατάσσεται και δημοσίευση περίληψης της καταδικαστικής απόφασης). Το αξιόποινο εξαλείφεται αν ο υπαίτιος αποζημιώσει πλήρως τον κομιστή μετά τη νόμιμη εμφάνιση και μη πληρωμή της επιταγής. Ο κομιστής πρέπει να καταθέσει μήνυση εντός τριμήνου από τη στιγμή που έλαβε γνώση της έλλειψης κάλυψης, άλλως η ποινική δίωξη καθίσταται απαράδεκτη. Η ποινική αυτή πίεση λειτουργεί συχνά ως ισχυρό κίνητρο για άμεσο διακανονισμό εκ μέρους του οφειλέτη.

6. Παραγραφή και πρακτικές συμβουλές πρόληψης

Καμία αξίωση δεν είναι αιώνια. Οι περισσότερες εμπορικές απαιτήσεις (π.χ. απαιτήσεις εμπόρων για πωληθέντα εμπορεύματα ή παρασχεθείσες υπηρεσίες) υπόκεινται σε πενταετή παραγραφή κατά το άρθρο 250 ΑΚ, η οποία αρχίζει από τη λήξη του ημερολογιακού έτους εντός του οποίου γεννήθηκε και κατέστη απαιτητή η αξίωση. Η έγκαιρη νομική ενέργεια (όχληση, δικαστική επιδίωξη) είναι κρίσιμη για τη διακοπή ή αναστολή του χρόνου αυτού.

Πέρα από τα μέσα είσπραξης μετά τη γένεση του προβλήματος, η πρόληψη παραμένει ο πιο αποτελεσματικός τρόπος διαχείρισης του πιστωτικού κινδύνου:

• Σαφείς συμβατικοί όροι πληρωμής, με ρητή πρόβλεψη τόκου υπερημερίας και αποζημίωσης εξόδων είσπραξης.
• Έλεγχος φερεγγυότητας του αντισυμβαλλομένου πριν τη σύναψη μεγάλων συναλλαγών.
• Εξέταση εργαλείων όπως η εκχώρηση απαίτησης ή το factoring, που επιτρέπουν στην επιχείρηση να μετατρέψει άμεσα ανείσπρακτα τιμολόγια σε ρευστότητα, μεταθέτοντας τον κίνδυνο και την επιδίωξη της είσπραξης σε τρίτο.

Η συστηματική και έγκαιρη αντιμετώπιση των ανείσπρακτων απαιτήσεων —συνδυάζοντας εξώδικη πίεση, διαταγή πληρωμής και, όπου απαιτείται, αναγκαστική εκτέλεση— προστατεύει αποτελεσματικά τη ρευστότητα της επιχείρησής σας. Το γραφείο μας αναλαμβάνει την πλήρη νομική διεκδίκηση εμπορικών απαιτήσεων, από την πρώτη όχληση μέχρι την τελική είσπραξη.