Νέο Κληρονομικό Δίκαιο: Οι έξι σημαντικότερες αλλαγές του Ν. 5303/2026

Στις 22 Μαΐου 2026 δημοσιεύθηκε ο Ν. 5303/2026, με τον οποίο αναμορφώνεται σχεδόν στο σύνολό του το κληρονομικό δίκαιο. Πρόκειται για τη μεγαλύτερη τομή στο ελληνικό κληρονομικό δίκαιο εδώ και δεκαετίες, με αλλαγές που αφορούν κάθε οικογένεια και κάθε ιδιοκτήτη ακινήτων στην Ελλάδα.

Οι νέες διατάξεις δεν εφαρμόζονται αναδρομικά: ισχύουν για τις κληρονομικές σχέσεις προσώπων που αποβιώνουν από τις 16 Σεπτεμβρίου 2026 και μετά (με ορισμένες εξαιρέσεις που προβλέπονται στις μεταβατικές διατάξεις του νόμου). Παρακάτω παρουσιάζουμε τις έξι βασικότερες αλλαγές.

1. Η νόμιμη μοίρα γίνεται χρηματική αξίωση, όχι πλέον κληρονομικό δικαίωμα

Μέχρι σήμερα, ο μεριδούχος (π.χ. τέκνο ή σύζυγος που αποκλείεται από διαθήκη) συμμετείχε στην κληρονομία ως κληρονόμος, με ποσοστό επί των ίδιων των κληρονομιαίων αντικειμένων. Με τον νέο νόμο, η νόμιμη μοίρα μετατρέπεται σε χρηματική αξίωση κατά του κληρονόμου, ίση με το μισό της αξίας της εξ αδιαθέτου μερίδας. Ο μεριδούχος δεν αποκτά πλέον αυτόματα μερίδιο σε συγκεκριμένα περιουσιακά στοιχεία, αλλά δικαίωμα να απαιτήσει χρηματικό ποσό από τον κληρονόμο, παραγραφόμενο σε δύο έτη αφότου πληροφορηθεί την αξίωσή του, και σε κάθε περίπτωση είκοσι έτη από τον θάνατο. Το δικαστήριο μπορεί, ωστόσο, σε ειδικές περιπτώσεις να διατάξει αυτούσια απόδοση περιουσιακού στοιχείου αντί χρηματικού ποσού.

2. Ρυθμίσεις υπέρ συζύγου, συντρόφου και προσώπου φροντίδας

Παράλληλα, ενισχύεται η θέση συγκεκριμένων προσώπων με σειρά νέων δικαιωμάτων:

• Αποκλειστική χρήση της οικογενειακής στέγης για ένα έτος από τον θάνατο, χωρίς αντάλλαγμα.
• Δυνατότητα επικαρπίας σε αντικείμενα της κληρονομίας αντί της κληρονομικής μερίδας του, με αίτηση στο δικαστήριο της κληρονομίας.
• Νέα κληροδοσία εκ του νόμου υπέρ προσώπου που φρόντισε ουσιωδώς και χωρίς αμοιβή τον αποθανόντα για τουλάχιστον έξι μήνες, ακόμη και αν δεν είναι συγγενής ή κληρονόμος.
• Κληρονομικά δικαιώματα για τον σύντροφο ελεύθερης συμβίωσης, όταν δεν υπάρχει σύζυγος, υπό προϋποθέσεις διάρκειας της σχέσης ή ύπαρξης κοινών τέκνων.

3. Ανατρέπεται ο κανόνας ευθύνης του κληρονόμου για τα χρέη της κληρονομίας

Αυτή είναι ίσως η πιο σημαντική αλλαγή για τον μέσο πολίτη. Μέχρι σήμερα, ο κληρονόμος ευθύνεται και με την προσωπική του περιουσία για τα χρέη της κληρονομίας, εκτός αν αποδεχθεί την κληρονομία «με το ευεργέτημα της απογραφής» -μια διαδικασία με στενή προθεσμία, την οποία πολλοί πολίτες αγνοούν ή παραλείπουν, με αποτέλεσμα να βρίσκονται εκτεθειμένοι σε χρέη που δεν γνώριζαν.

Ο νέος νόμος αντιστρέφει τον κανόνα: ο κληρονόμος δεν ευθύνεται πλέον με την ατομική του περιουσία για τις υποχρεώσεις της κληρονομίας, παρά μόνο αν ο ίδιος δηλώσει ότι θα τη διαχειρίζεται και θα τη διαθέτει ελεύθερα, ή αν συντρέχει κάποια από τις περιπτώσεις επίτασης ευθύνης που εξειδικεύει ο νόμος. Η προστασία γίνεται δηλαδή ο κανόνας, όχι η εξαίρεση που χρειάζεται ενεργό αίτημα.

Οι περιπτώσεις επίτασης της ευθύνης είναι συγκεκριμένες: ο κληρονόμος ευθύνεται και με την προσωπική του περιουσία αν, πριν διαταχθεί η δικαστική εκκαθάριση, διέθεσε αντικείμενα της κληρονομίας χωρίς άδεια του δικαστηρίου (εκτός αν συνέτρεχε σπουδαίος λόγος υγείας ή διαβίωσης δικού του ή της οικογένειάς του)· αν από υπαιτιότητά του μειώθηκε η αξία της κληρονομίας· ή αν δεν τήρησε τη νόμιμη σειρά ικανοποίησης των δανειστών, ικανοποιώντας π.χ. κληροδοσίες ή δωρεές αιτία θανάτου πριν εξοφλήσει τους δανειστές της κληρονομίας και τους μεριδούχους. Σε κάθε άλλη περίπτωση κανονικής διαχείρισης, ο κληρονόμος παραμένει προστατευμένος.

4. Αναβαθμίζεται η δικαστική εκκαθάριση κληρονομίας

Η δικαστική εκκαθάριση -ο μηχανισμός μέσω του οποίου διαχωρίζεται η κληρονομιαία περιουσία και ικανοποιούνται οργανωμένα οι δανειστές- γίνεται πιο ευέλικτη και πιο επαγγελματική. Πλέον μπορεί να ζητηθεί από οποιονδήποτε έχει έννομο συμφέρον (όχι μόνο από δανειστή της κληρονομίας) και οποτεδήποτε, ακόμη και όταν η κληρονομία είναι σχολάζουσα. Ως εκκαθαριστής διορίζεται πλέον δικηγόρος, εγγεγραμμένος σε ειδικό κατάλογο που τηρείται στο δικαστήριο, διασφαλίζοντας ανεξαρτησία και εξειδίκευση -ο κληρονόμος ή συγγενείς του δεν μπορούν πλέον να αναλάβουν αυτόν τον ρόλο. Παράλληλα, μέχρι να διαταχθεί η εκκαθάριση, ο κληρονόμος δεν μπορεί να διαθέτει αντικείμενα της κληρονομίας χωρίς δικαστική άδεια, με εξαίρεση σπουδαίους λόγους υγείας ή διαβίωσης.

5. Απλοποιείται η διανομή μεταξύ συγκληρονόμων

Όταν υπάρχουν περισσότεροι κληρονόμοι, ο νέος νόμος διευκολύνει τη διευθέτηση των σχέσεών τους, μέσω της αντικατάστασης του άρθρου 1887 ΑΚ (νυν άρθρο 1883 ΑΚ περί διανομής).

Καταργείται, καταρχάς, η παλαιά δυνατότητα του διαθέτη να απαγορεύσει τη διανομή της κληρονομίας για χρονικό διάστημα έως δέκα έτη από τον θάνατό του (πρώην άρθρο 1887 εδ. β΄ ΑΚ). Κάθε συγκληρονόμος μπορεί πλέον οποτεδήποτε να ζητήσει τη διανομή και να αξιώσει αυτούσια τη μερίδα του στα αντικείμενα της κληρονομίας. Σημαντική απλούστευση επέρχεται και ως προς τον τύπο: μια σύμβαση μεταξύ συγκληρονόμων με την οποία διανέμεται η κληρονομία, ολική ή εν μέρει, ισχύει πλέον αυτοδίκαια και ως αποδοχή της κληρονομίας από τους συμβαλλομένους, χωρίς να απαιτείται ξεχωριστή δήλωση αποδοχής.

Όταν η αυτούσια διανομή ενός περιουσιακού στοιχείου (π.χ. ενός ακινήτου) είναι ανέφικτη ή ασύμφορη, το νέο άρθρο 1883 ΑΚ δίνει στο δικαστήριο την εξουσία να το επιδικάσει αποκλειστικά σε έναν συγκληρονόμο, κατόπιν αίτησής του, έναντι καταβολής χρηματικού ποσού ίσου με την αγοραία αξία της μερίδας των υπολοίπων. Αν περισσότεροι συγκληρονόμοι διεκδικήσουν το ίδιο αντικείμενο, το δικαστήριο σταθμίζει, μεταξύ άλλων, την ικανότητα καθενός να το αξιοποιήσει επωφελώς, και μπορεί να διατάξει σχετική εκτίμηση της αξίας του.

Ειδική πρόνοια διατηρείται και ενισχύεται για την οικογενειακή στέγη (νέο άρθρο 1885 ΑΚ): η κυριότητα του ακινήτου που χρησίμευε ως κύρια κατοικία του κληρονομουμένου μπορεί να επιδικαστεί αποκλειστικά στον επιζώντα σύζυγο, ή -σε περίπτωση που δεν υπάρχει σύζυγος- σε άλλο πρόσωπο που συγκατοικούσε μόνιμα με τον κληρονομούμενο, έναντι καταβολής της τυχόν διαφοράς αξίας. Παράλληλα καταργείται ο παλαιός, ανενεργός θεσμός της «νέμησης ανιόντος» (πρώην άρθρα 1891-1894 ΑΚ), δηλαδή της εν ζωή διανομής περιουσίας από τον ίδιο τον γονέα στα τέκνα του.

Η σύμβαση διανομής είναι μια από τις πιο κρίσιμες πράξεις σε κάθε κληρονομική υπόθεση, καθώς καθορίζει οριστικά ποιος θα αποκτήσει ποιο περιουσιακό στοιχείο και δεσμεύει τους συμβαλλομένους ισόβια. Για τον λόγο αυτό, συνιστάται ανεπιφύλακτα η ανάθεσή της σε δικηγόρο με εξειδίκευση στο κληρονομικό δίκαιο, ο οποίος θα διασφαλίσει την ορθή αποτίμηση των περιουσιακών στοιχείων, τη νόμιμη τήρηση των μεριδίων και την προστασία των συμφερόντων κάθε συγκληρονόμου.

6. Δύο νέοι θεσμοί: οι κληρονομικές συμβάσεις

Το ελληνικό δίκαιο μέχρι σήμερα γνώριζε μόνο τη διαθήκη ως διάταξη τελευταίας βούλησης, ανακλητή ελεύθερα από τον διαθέτη μέχρι τον θάνατό του. Ο Ν. 5303/2026 εισάγει δύο εργαλεία προγραμματισμού της κληρονομικής διαδοχής εν ζωή:

Η κληρονομική σύμβαση αιτία θανάτου επιτρέπει σε δύο μέρη να συμφωνήσουν, ενώπιον συμβολαιογράφου, την εγκατάσταση κληρονόμου, τη σύσταση καταπιστεύματος, κληροδοσίας ή τρόπου, ή και την επιλογή του εφαρμοστέου δικαίου. Σε αντίθεση με τη διαθήκη, η σύμβαση αυτή δεν μπορεί να ανακληθεί μονομερώς, παρά μόνο με νέα συμφωνία μεταξύ των ίδιων μερών ή σε περιπτώσεις σοβαρού παραπτώματος του τιμωμένου. Μπορεί επίσης να συναφθεί έναντι ανταλλάγματος εν ζωή, με δικαίωμα υπαναχώρησης αν δεν εκπληρωθεί.

Οι τρεις αυτές διατάξεις που μπορούν να ενσωματωθούν στην κληρονομική σύμβαση -ή, εξίσου, σε μια κλασική διαθήκη- αξίζει να εξηγηθούν, καθώς προσφέρουν στον κληρονομούμενο πολύ διαφορετικά εργαλεία διάθεσης της περιουσίας του:

• Με το καταπίστευμα, ο κληρονομούμενος εγκαθιστά έναν πρώτο κληρονόμο, ο οποίος υποχρεούται να αποδώσει την κληρονομία σε δεύτερο, μεταγενέστερο κληρονόμο, όταν επέλθει συγκεκριμένο γεγονός ή χρονικό διάστημα (π.χ. ενηλικίωση ενός εγγονού, ή ο θάνατος του πρώτου κληρονόμου). Είναι ιδιαίτερα χρήσιμο όταν θέλει κανείς να διασφαλίσει ότι η περιουσία θα παραμείνει τελικά σε συγκεκριμένο πρόσωπο, προστατεύοντας παράλληλα ανήλικους ή ευάλωτους κληρονόμους.
• Με την κληροδοσία, ο κληρονομούμενος παρέχει σε συγκεκριμένο πρόσωπο ένα μεμονωμένο περιουσιακό στοιχείο (π.χ. ένα ακίνητο, μια κατάθεση, μια συλλογή) χωρίς το πρόσωπο αυτό να αποκτά την ιδιότητα του κληρονόμου και τις ευθύνες που τη συνοδεύουν.
• Με τον τρόπο, επιβάλλεται στον κληρονόμο ή τον κληροδόχο η υποχρέωση να ενεργήσει κάτι συγκεκριμένο (π.χ. να φροντίσει ένα πρόσωπο ή ένα ζώο, να διατηρήσει ένα ακίνητο, να εκπληρώσει έναν φιλανθρωπικό σκοπό), χωρίς ωστόσο να γεννάται δικαίωμα κάποιου τρίτου να γίνει κληρονόμος.

Η επιλογή του κατάλληλου εργαλείου -διαθήκη, κληρονομική σύμβαση, καταπίστευμα, κληροδοσία ή τρόπος- δεν είναι τυπικό ζήτημα, αλλά καθορίζει σε μεγάλο βαθμό αν η βούληση του κληρονομουμένου θα υλοποιηθεί όπως ακριβώς το σχεδίασε, ιδίως σε σύνθετες οικογενειακές ή επιχειρηματικές καταστάσεις. Το γραφείο μας διαθέτει την εξειδίκευση να σας καθοδηγήσει στη βέλτιστη επιλογή, ανάλογα με τους στόχους και την οικογενειακή ή περιουσιακή σας κατάσταση.

Η σύμβαση παραίτησης από μελλοντικά δικαιώματα στην κληρονομία επιτρέπει σε κάποιον να παραιτηθεί εκ των προτέρων, ολικά ή μερικά, με ή χωρίς αντάλλαγμα, από τα δικαιώματα που θα είχε στην κληρονομία άλλου προσώπου -ακόμη και αν περιορίζεται μόνο στη νόμιμη μοίρα. Καταρτίζεται με συμβολαιογραφικό έγγραφο και αυτοπρόσωπη δήλωση των μερών.

Οι δύο αυτοί θεσμοί, άγνωστοι μέχρι σήμερα στο ελληνικό δίκαιο, ανοίγουν νέες δυνατότητες οικογενειακού και επιχειρηματικού σχεδιασμού, ιδίως σε περιπτώσεις δεύτερου γάμου, διαδοχής σε οικογενειακές επιχειρήσεις ή πρόωρης διανομής περιουσίας.

Τι πρέπει να κάνετε τώρα

Η μεταρρύθμιση τίθεται σε ισχύ από τις 16 Σεπτεμβρίου 2026. Όσοι έχετε ήδη συντάξει διαθήκη, διαχειρίζεστε οικογενειακή επιχείρηση ή ακίνητη περιουσία, ή βρίσκεστε σε διαδικασία αποδοχής ή αποποίησης κληρονομίας, είναι σκόπιμο να επανεξετάσετε τον σχεδιασμό σας πριν την έναρξη ισχύος του νόμου. Το γραφείο μας παρακολουθεί στενά την εφαρμογή του Ν. 5303/2026 και είναι στη διάθεσή σας για να σας καθοδηγήσει στις επιλογές που σας αφορούν.